©Kroniek van de families Spaey en Schelpe

Anna Hortensia Schelpe

geboren te Vosselare op 28 maart 1897
Overleden te Ruislede op 6 november 1918

Gestorven voor het vaderland

Door oorlogsgruwel als eene havelooze bannelinge van huis en haard verdreven bekwam zij bij barmhartigen een onderkomen ; onophoudelijk heeft zij den naam gezegend van hen die haar onvermoeid zoo liefdevol verzorgden

Het verhaal van Anna's overlijden is een belangrijke drijfveer geweest naar het familieonderzoek ; het is veruit het meest mysterieuze van de ganse familie. Ze was slechts 21 toen ze stierf. Zowel het tijdstip van haar overlijden als de oorzaak ervan illustreren hoe hard het noodlot kan toeslaan tijdens de oorlog. Het meest dramatische is misschien nog wel dat dit alles gebeurde vlak na de bevrijding van hun dorp op het einde van de eerste wereldoorlog. Anna overleed op 6 november 1918 . Vijf dagen eerder kwam haar vader om als laatste burgerslachtoffer toen de laatste twee granaten werden afgevuurd door de franse bevrijders.

Anna , voluit Anna Hortensia, werd geboren op 28 maart 1897. Ze was waarschijnlijk het vijfde of zesde kind van Alphonse en Augusta want haar eerste oudere zus Louisa, die ook volwassen geworden is, was geboren in 1893. Er zijn zeker nog vier kleine kinderen in het gezin gestorven waaronder vermoedelijk een meisjestweeling van drie jaar.
Volgens de overlevering zou Anna al van kindsbeen af een ziekelijk kind geweest zijn.

Hiernaast ziet u de oudste foto die we van Anna teruggevonden hebben. Deze is uitgeknipt uit de familiefoto die u op de pagina van haar ouders vindt.
De foto is vermoedelijk genomen rond 1905. Anna was op dat moment 8 jaar.

Er is steeds verteld dat Anna op deze foto een pruik droeg.

Anna rond 1905

Over Anna's kinderjaren hebben we verder niet veel informatie teruggevonden. De stiel van naaister, wat haar officiële beroep was bij haar overlijden, zal ze van haar moeder geleerd hebben zoals toen gebruikelijk was.

Het is haar overlijden dat de meeste aandacht trekt. Er is geen enkel bidprentje in de familie dat tegelijk zoveel tragedie en mysterie weergeeft als dat van Anna. Wat kan er gebeurd zijn dat een jonge vrouw van slechts 21 komt te overlijden als "eene havelooze bannelinge" ?.
Buiten dit bidprentje hadden we nog iets extra : een onsamenhangend verhaal over haar overlijden. "Ze moet ne schrik gepakt hebben van de Duitsers en een tijd daarna daaraan gestorven zijn". Wat dit dan inhield was niet duidelijk maar het wees op iets heel ergs, iets traumatisch, iets wat oorlogen maakt tot wat ze meestal achterlaten : dood en verkrachting.

Aan de slag !

bidprentje Anna




Het bidprentje

Het bidprentje van Anna heeft ons een aantal elementen gegeven waarmee we konden starten :

1) ze was overleden op 7 november 1918
2) dit was niet in haar woonplaats Vosselare maar wel in Ruislede dat toch een 20 km westwaarts ligt ; het is tevens een gemeente die niet zo voor de hand ligt voor de familie : Nevele is het grootste buurdorp en Gent is dé stad waar alles te vinden is wat thuis niet te vinden is en Gent is minder ver dan Ruislede
3) het bidprentje is ook gemaakt in Ruislede en wel door een drukker, genaamd "Standaert". Dit zal later een belangrijk element blijken te zijn...
4) er wordt gesproken van twee zusjes en twee broertjes in de hemel
5) door oorlogsgruwel als ene havelooze bannelinge van huis en haard verdreven...
6) ze bekwam bij barmhartigen een onderkomen
7) onophoudelijk heeft ze op haar sterfbed....
8) haar vader, die op 1 november omkwam, wordt ook vermeld

Het tijdstip van overlijden : 7 november 1918


Als iemand komt te overlijden op een moment dat er volop oorlog woedt, dan ga je er bijna automatisch vanuit dat de oorlog ook de oorzaak van het overlijden is. Gesterkt door het verhaal "ne schrik gepakt van den Duits" lijkt de klus dan geklaard te zijn. Bovendien was de vader enkele dagen eerder omgekomen en leek de eerste stelling te kloppen :
"Iedereen, of tenminste vader Alponse en dochter Anna, waren burgerslachtoffers geworden van de laatste gevechten te Vosselare" ; Alphonse was onmiddellijk gedood en Anna was nog naar een hospitaal gevoerd in het gebied dat reeds bevrijd was en dit gebied lag ten westen van Vosselare. Ze zou daar dan overleden zijn aan haar verwondingen.

Het eerste twijfelachtige aan deze stelling : waarom staat vader Alphonse op het herinneringsmonument voor burgerslachtoffers te Vosselare en zijn dochter niet ?
Het enige dat we hiervoor konden bedenken is : Anna is niet in Vosselare gestorven en daarom niet vernoemd.

Het tweede twijfelachtige aan deze stelling : "ne schrik gepakt en een tijd daarna gestorven". "Een tijd daarna" is natuurlijk een rekbaar begrip maar dat dit slechts 6 dagen zou geweest zijn leek de vertelster, mijn moeder, eerder onwaarschijnlijk.

Door oorlogsgruwel als ene havelooze bannelinge van huis en haard verderven

Ook dit wordt ondersteund door de eerste stelling in die zin dat hun huis en haard helemaal vernield waren bij de gevechten van enkele dagen voor haar dood.

Wat is twijfelachtig aan deze stelling : "van huis en haard verdreven" lijkt eerder op een gedwongen verhuizing dan op een verhuizing ten gevolge van een vernielde woning ; maar, dit is slechts een persoonlijke interpretatie en kan evengoed omgekeerd bedoeld geweest zijn.

De plaats van overlijden : Ruislede

Waarom Ruislede en niet Gent of Nevele ? Zoals reeds gesteld zou dit kunnen te maken hebben met het front dat van west naar oost verschoof.

Gedrukt te Ruislede door "Standaert" / de verwijzing naar haar vader

Wat ons hier opviel was dat het bidprentje van Alphonse Schelpe, de vader van Anna, ook gedrukt was door dezelfde drukker. Mogelijk waren deze bidprentjes dus samen besteld geweest.

Maar wat maakt de eerste stelling hierdoor twijfelachtig ? Op geen van beide bidprentjes wordt een verband gelegd tussen een gemeenschappelijke oorzaak van de twee overlijdens ; dit zou toch voor de hand liggen als ze beiden slachtoffer waren van dezelfde feiten ?

Onophoudelijk heeft ze op haar sterfbed...

Dit wijst zeker op een niet-plotse dood ; Anna heeft op haar sterfbed onophoudelijk...Het verwijst eerder naar een langdurige ziekte dan naar een overlijden ten gevolge van een granaatinslag. Alweer twijfel dus.

 

We gingen dan maar op zoek naar nieuwe elementen en kwamen uit bij datgene wat je in principe altijd vindt : de overlijdensakte.


Overlijdensakte

De overlijdensakte

Dat een overlijdensakte meer vragen oproept dan dat ze antwoorden geeft is nu niet iets wat je meteen zou verwachten !
In de linker kolom staat vermeld "Gestorven voor het Vaderland". Normaal wordt dit alleen vermeld bij personen die in actieve dienst waren voor het land : soldaten, spionnen, personen met een speciale missie. Het is een vermelding die in principe gepaard gaat met een of ander dossier waarin deze daad voor het vaderland beschreven staat. Tot nu toe hebben we hier niets van teruggevonden en we hebben ook geen enkele concrete verklaring voor deze vermelding ; we gissen voorlopig dat het om een toevalligheid gaat : Anna is gestorven op een moment dat er nog burgers van buiten de gemeente gehospitaliseerd waren en dit omwille van het bevrijdingsoffensief. Een andere uitleg hebben we voorlopig niet.
Als overlijdensdatum wordt hier 6 november opgegeven, dit in tegenstelling tot het bidprentje ; we zullen dit klasseren als een menselijke vergissing. De aangifte van haar overlijden is wel op 7 november gedaan.

De twee personen die de aangifte van het overlijden gedaan hebben zijn geen bloedverwanten. Eén ervan, Cesar Standaert, drukker van beroep, blijkt de drukker te zijn van de bidprentjes ! En later blijkt er nog iets.... maar dat moet nog even wachten.

Als we nu de tekst van het bidprentje terugnemen : "als eene havelooze bannelinge bekwam ze bij barmhartigen een onderkomen" , dan kunnen we hier veronderstellen dat ze gescheiden was van haar familie en bij anderen, barmhartigen, een onderkomen had gevonden. Deze hebben dan misschien ook haar overlijden aangegeven bij gebrek aan aanwezigheid van familieleden ? Zou kunnen...

Het aanvraagdossier voor een weduwepensioen nav het overlijden van Alphonse Schelpe

Lange tijd hebben we niet meer elementen gehad dan de drie vernoemde :
- een bidprentje
- de overlijdensakte
- het onsamenhangende verhaal van mijn moeder

Toen we een copy van het dossier ter aanvraging van een weduwepensioen, nav de dood van Alfons Schelpe, voor Gusta Verwee, de moeder van Anna, in handen kregen hoopten we stilletjes naar een verdere verklaring van Anna's dood. Onze hoop bleek ijdel maar een tweede denkoefening leverde toch wat op.
In het dossier beschrijft Gusta, vanuit de derde persoon, wat er gebeurd is in de kelder bij buurvrouw Claeys ; nergens maakt ze hierin melding van enig ander familielid. De kans dat Anna, zoals in de eerste stelling werd gesteld, aanwezig was is zogoed als onbestaande. Gusta zou haar zeker vermeld hebben, temeer daar uit deze getuigenis blijkt hoe dramatisch ze de zaken kan voorstellen :
"Onze woning, werkhuis, alles vernield, zijnde hout en alaam door de Duitschers meegenomen, meubelen, alles verloren, niets meer bezittend, den eenigen zoon in het leger, zonder vast bestaan, nog twee minderjarigen, den Vader onzen steun gevallen, die iederen Dag 6 tot 7 fr verdiende, verhoop ik recht te hebben, op eene voldoende vergoeding ".
Van Anna is hier helemaal geen sprake.
Ook in de verdere motivering is nergens sprake van Anna ; enkel op een lijst van kinderen wordt Anna vermeld , met de vermelding "reeds overleden, 6 november 1918".
De kans dat Anna dus ook het slachtoffer van het eindoffensief zou geweest zijn lijkt ons zeer klein te zijn.

Tot slot nog dit : Gusta's schrijfstijl is zeer treffend en ook de andere documenten die ze nagelaten heeft zijn in dezelfde stijl geschreven. We veronderstellen dat het ook Gusta is geweest die de tekst van het bidprentje heeft geschreven.


Het bezoek aan Julia Verburgh, april 2010


Familieverhalen worden meestal doorgegeven van ouder op kind ; hoe meer kinderen, hoe meer kleinkinderen en hoe groter de kans dat verhalen andere wendingen krijgen.
Voor het verhaal van Anna was er nog een bijkomend gegeven : het verhaal dat mijn moeder, Cecilia Schelpe, te horen kreeg was al een doorvertelling van haar vader die gedurende de ganse oorlog aan het front gezeten had. Hij is vermoedelijk pas te weten gekomen dat zijn vader en zuster overleden waren nadat ze ook al begraven waren. Bovendien had hij hen al meer dan vier jaar niet meer gezien en slechts af en toe contact gehad met zijn familie.
Gusta Verwee, de moeder van Anna, is gestorven in 1933, het geboortejaar van mijn moeder.
De zoektocht naar oudere neven of nichten van mijn moeder bracht ons bij Julia Verburgh. Julia is geboren in 1921 en is de dochter van de vier jaar oudere zus van Anna, Louisa. Verder is er ook nog de dochter van Martha, Madeleine Nuyttens maar deze dame is naar verluid niet meer zo helder van geest. Toevallig staan deze twee dames als kind samen op de foto met hun grootmoeder Gusta (zie pagina van overgrootouders, Augusta Verwee).
Julia bleek in Oudenaarde te wonen en na een telefoontje was ik welkom voor een bezoekje. Gelukkig heeft Louisa steeds veel interesse getoond in haar familie en voorouders en ook nog heelwat bewaard van hen ; zo is Julia nog in het bezit van een woordenboek nederlands-frans dat haar moeder cadeau had gedaan aan haar broer Maurice (mijn grootvader) toen die naar het front werd gestuurd . Als laaggeschoolde timmerman wiens wereld niet groter was dan Nevele en omstreken zal dit woordenboek zeker nuttig en nodig geweest zijn om zijn franstalige officieren te begrijpen .


Eerste nieuw element : het verhaal


Hiernaast kan u de getuigenis bekijken van Julia Verburgh. Ze heeft het verhaal van haar eigen moeder Louisa gehoord die op het moment van de feiten ook niet aanwezig was maar wel nauwe contacten had met haar ouders en zusters. Louisa was in 1914 al 21 jaar en was werkzaam , als dienster, bij de familie Dias in Nevele.

 

Het verhaal van Julia verklaart een aantal zaken maar roept tegelijk weer nieuwe vragen op:

1) Anna's longen waren aangetast door gifgas
Dit kan verklaren waarom ze "door oorlogsgruwel" is gestorven ; "op haar sterfbed" verwijst dan mogelijk ook naar een niet-plotse dood ; vele slachtoffers van gifgas zijn inderdaad een langzame, pijnlijke dood gestorven...

2) Anna is geopereerd geweest door een Duitse arts
Dit is opnieuw een element dat erop wijst dat ze niet gewond is geraakt tijdens de laatste gevechten ; deze zijn begonnen op 21 oktober 1918 en duurden tot 1 november 1918. Stel dat Anna toch in Vosselare was op dat moment, dan zou ze tijdens de gevechten moeten geëvacueerd zijn, geopereerd achter het front, oostwaarts van Vosselare, om dan 6 dagen na de gevechten te overlijden, 20 km ten westen van Vosselare. Later volgt er nog een veel sterker bewijs dat dit met de haren getrokken zou zijn...

Alweer twee nieuwe vragen !

1) Anna is het slachtoffer geworden van gifgas


Zoals de meesten onder u gingen we ervan uit dat het eerste gifgas gebruikt werd in 1915, door de Duitsers, in Ieper. Gifgas was iets dat in de loopgraven gebruikt werd en niet thuishoorde in een bewegingsoorlog.

Hoe kan iemand in Vosselare, na 1915, dan slachtoffer worden van gifgas ?

Een beetje opzoekwerk via het forum van de eerste wereldoorlog heeft ons geleerd dat gifgas al langer bestond ; niet in de vorm zoals het gebruikt werd in 1915 te Ieper (mosterdgas) maar wel in de vorm van gasgranaten. Deze werden in gesloten ruimten gegooid met het nodige effect.
"Anna heeft de gas hard opgesnoven want het rook zo goed" zegt Julia in haar getuigenis. Na een beetje surfen kwam ik uit bij fosgeen ; dit gas zou ruiken naar versgemaaid hooi.
Ook dit moet ondertussen in twijfel worden getrokken ; fosgeen werd blijkbaar ook pas vanaf 1915 gebruikt.

2) Het tijdstip van het incident : "ze zaten met vier in de kelder"

Voor zover kon worden nagegaan zijn er twee periodes geweest dat er gevochten werd rond Vosselare en omstreken : dit was in het najaar van 1914 toen de Belgen terugtrokken tot achter de Ijzer en van 21 oktober 1918 tot 1 november 1918 bij het eindoffensief.
De enige periode die nog overblijft voor Anna's vergiftiging is dus het najaar van 1914 ; een andere reden voor een verblijf in een schuilkelder kunnen we niet bedenken. Vermits drie andere zusters van Anna ook aanwezig waren en van één van hen later verteld werd dat haar onvruchtbaarheid aan hetzelfde incident te wijten was, kunnen we ervan uitgaan dat dit verhaal vrij betrouwbaar is. Ook mijn moeder, Cecilia Schelpe, meent zich te herinneren dat datgene wat slaat op "ne schrik gepakt van de Duitsers" al in 1914 is gebeurd.
Stel dat dit inderdaad in 1914 is gebeurd, dan stellen we ons enkel nog de vraag :

Kan iemand vier jaar na een gasvergiftiging nog overlijden aan de gevolgen hiervan ?

 

Tweede nieuw element : de postkaart van Anna's moeder

In de archieven van Julia Verburgh bevindt zich een postkaart die Gusta Verwee, Anna's moeder, op 15 november 1924 verstuurd heeft naar haar dochter Louisa. Louisa woonde op dat moment al in Kapellen bij Antwerpen en Gusta schrijft :
"ben naar Ruysselede geweest, vooraf naar het graf van Anna" ; Dit deed ons vermoeden dat Anna begraven was in Ruislede, waar ze ook overleden was. Logisch of niet ? Vandaag zou men ze vermoedelijk bijzetten in het graf van haar pas overleden vader ; andere tijden, andere omstandigheden ; het waarom kunnen we niet verklaren ; dat ze effectief in Ruislede begraven was wel. Daarover straks meer.
"ge hebt de groeten van Mr en Mme Standaert".
Inderdaad, dit slaat op Cesar Standaert, de drukker van de bidprentjes en ook diegene die Anna's overlijden aangegeven heeft op het stadhuis.
"ik zend u hier nog eens 't portret van 't huis , waar ik zooveel heb doorstaan, en zeven dagen ginder zoo hoog, ziek lag, zonder te kunnen opstaan ! nu 't is al voorbij; wie zou zeggen dat het al 6 jaar voorbij is".
Zes jaar terug, te tellen van 15 november 1924, brengt ons in november 1918 !
Dit doet ons veronderstellen dat Gusta, op het moment van Anna's overlijden, verbleef bij de familie Standaert. Verbleef Anna ook bij deze familie ? Sloeg de zin "bij barmhartigen bekwam zij een onderkomen" op de familie Standaert ? Hier hebben we voorlopig het raden naar. Mogelijk was Anna gehospitaliseerd in Ruislede waar op dat moment een instelling of tijdelijk hospitaal was ingericht en was alleen Gusta bij de familie Standaert gelogeerd. Misschien was moeder Gusta te ziek, te geëmotioneerd op het moment van Anna's overlijden en heeft daarom Cesar Standaert haar dood officieel aangegeven ? We zijn alleen zeker dat de familie Standaert een rol gespeeld heeft in het verhaal.
Een week geleden, op 13 februari 2011, heb ik een nieuw bezoek gebracht aan Julia Verburgh met nogmaals haar idee hierover ; volgens haar herinneringen is Anna gestorven in een hospitaal of iets gelijkaardigs. Zeker is ze het niet.
postkaart

Huis

Hierboven ziet u links de voorkant van de postkaart. Julia wist ons te vertellen dat de twee kruisjes, aan het raam van het eerste huis, gezet zijn door Gusta ; in deze kamer verbleef Gusta, toen ze zo ziek was, in november 1918. Onderaan ziet u dat de kaart gemaakt is door....C. Standaert ! Dit is terug de drukker/fotograaf César Standaert die Anna's overlijden heeft aangegeven. Het is bovendien een foto van zijn eigen huis.

Rechts ziet u hoe het huis er nu uitziet. Het is helemaal gerenoveerd en geklasseerd. Tot nu toe weten de bewoners hoogstwaarschijnlijk niet dat hun huis een stukje van onze familiegeschiedenis uitmaakt ! De kruisjes op de rechter foto heb ik zelf toegevoegd.
U vindt meer informatie over de klassering van het huis als u hier klikt.

Derde nieuw element : een uittreksel van het kerkhofregister van Ruislede

De medewerkers van de gemeente Ruislede waren zo vriendelijk om, naast het kopiëren en opsturen van de overlijdensakte, ook eens het kerkhofregister na te kijken. Daar hebben ze Anna teruggevonden als één van de buitengemeentelijke personen die er begraven zijn. Zoals u kan zien waren er nog slachtoffers uit de omliggende gemeenten die tussen 3 november en 8 november 1918 begraven zijn te Ruislede.
Eén naam springt ook nog in het oog : Germaine Standaert. Deze vrouw is twee graven naast Anna begraven. Of deze vrouw ook familie was van César Standaert, de man die Anna's overlijden heeft aangegeven, weten we niet.
Op het kerkhof van Ruislede is het graf van Anna niet terug te vinden. Het graf van de familie Standaert hebben we wel teruggevonden. Vermoedelijk is dit niet het graf van Germaine maar van César en zijn echtgenote. César Standaert is in 1953 gestorven.
Dankzij dit uittreksel weten we nu zeker dat Anna in Ruislede is begraven en niet naar Vosselare is gebracht waar haar vader enkele dagen eerder was begraven.
Er is wel een fout geslopen in haar geboortejaar : hier staat 1907 waar het 1897 moet zijn.
kerkhofregister

Vierde nieuw element : de foto van Anna...

Enkele weken na het bezoek aan Julia Verburgh kreeg ik onverwacht een brief in de bus. Een brief is vandaag de dag al een beetje speciaal ; veel gaat via email en ik had van Julia eerder een telefoontje verwacht.


Groot was dan ook mijn verbazing toen de brief, naast een begeleidend schrijven, ook nog de foto bevatte die u hiernaast ziet.

Deze foto van Anna zat in een fotoboek van Julia. Ze had deze foto getoond toen ik op bezoek was maar nu had ze hem losgemaakt uit haar album...


Julia was blijven tobben over de operatie die Anna ondergaan had na haar gasvergiftiging.Mede omdat dit een belangrijk aspect zou kunnen zijn in de tijdsbepaling van het incident.

Zoals u in haar getuigenis kan zien (zie hierboven) heeft Julia haar twijfels over het tijdstip dat ik eerst naar voren schoof : november 1918.

Na het losmaken van de foto heeft Julia geprobeerd om aanklevend papier te verwijderen van de foto. Met succes...

En wat stond er achteraan op de foto ?

U kan het hieronder zelf proberen te lezen...

Anna 1916

achterkant foto

"6 semaines après l'operation"
"décembre 1916"

Hier hebben we twee vliegen in één klap !
Julia Verburg is er 100% zeker van dat dit slaat op 'de' operatie, uitgevoerd door de Duitse arts.
Bovendien weten we nu dat het incident zich moet voorgedaan hebben vóór november 1916 !

Samenvatting

 

Waarvan zijn we 100% of 99% zeker

Wat is niet bewezen ?

Niet opgeloste vragen

Anna is het slachtoffer geworden van oorlogsgeweld, vermoedelijk van een gasvergiftiging Is Anna gestorven in het huis van fotograaf César Standaert ? Of toch in een hospitaal of instelling ? "Gestorven voor het vaderland" ; waarom deze vermelding ?
Het incident heeft zich voorgedaan vóór november 1916.   Wanneer heeft het incident zich juist voorgedaan ? "Ze zaten met 4 in de kelder" wat suggereert dat het in 1914 was maar welk gas is er dan gebruikt ?
Ze is geopereerd geweest door een duitse arts   Heeft de familie enige schadevergoeding ontvangen voor haar overlijden zoals bij haar vader ?
Haar overlijden heeft niets te maken met het overlijden van haar vader, 5 dagen eerder.    
Ze is gestorven en begraven te Ruislede.    
     
     
     
     

 

 

 

 

© Ontworpen door Hans Spaey